'Dovenland'
Wat betekent oorlog als je het luchtalarm nooit hoort? Welkom in ‘Dovenland’. Een land zonder grenzen, met een eigen taal, een eigen cultuur, een eigen identiteit. Een gemeenschap die al dom gehouden en gedenigreerd werd voordat de bommen vielen.
1880 – 1945 · VAN VERBOD TOT STERILISATIEANGST
Het verbod op gebarentaal ging zestig jaar vooraf aan de Tweede Wereldoorlog. De oorlog maakte de dovenminderheid angstig, maar ook extra dapper.
Het verbod op gebarentaal
In september 1880 komen onderwijzers uit heel Europa samen op het Internationaal Congres over Dovenonderwijs in Milaan. De conclusie is vernietigend: gebarentaal moet uit het onderwijs verdwijnen. Alleen de orale methode, liplezen en spreken, wordt nog toegestaan.
Het is een beslissing die generaties dove kinderen zal tekenen. Gebarentaal, hun natuurlijke taal, wordt verboden op scholen. Kinderen worden gestraft als ze gebaren. Communicatie wordt een opgelegde worsteling in plaats van een recht.
In Nederland volgt het dovenonderwijs de Milanese lijn. Dovenscholen richten zich volledig op het oralisme. Dove kinderen leren lippen lezen en worden getraind om te spreken, maar de nuances van taal, humor en diepgang gaan verloren.
"Ze namen onze handen weg en noemden het vooruitgang."
Opgroeien in stilte
Geert Vorstenbürger is een jaar oud als de Spaanse Griep zijn vader wegneemt en zijn moeder vertrekt. Meningitis maakt hem doof. Alleen op de wereld belandt hij op de dovenschool aan de Ammanstraat in Rotterdam, waar hij opgroeit bij een pleeggezin in het Oude Noorden.
Op de dovenschool leert Geert de wereld kennen via liplezen en geschreven woorden. Gebarentaal wordt officieel niet onderwezen, maar in de gangen, op de speelplaats en onder de dekens ontwikkelen de kinderen hun eigen gebarentaal. Een verboden taal, stiekem doorgegeven.
Geert groeit op in twee werelden: de horende wereld die van hem eist dat hij zich aanpast, en de dove wereld die hem begrijpt. Die dualiteit zal zijn hele leven bepalen.
"Op de dovenschool leerde ik spreken. Van de andere kinderen leerde ik leven."
Twee talen, twee werelden
Mieke groeit op als horend kind van dove ouders, een CODA: Child of Deaf Adults. Ze spreekt twee talen: Nederlands met de buitenwereld, gebarentaal thuis. Ze is de stem van haar ouders bij de dokter, op het gemeentehuis, bij de buren.
Mieke werkt in de manufacturenwinkel van Sjaak van Dam, maar haar echte rol speelt zich daarbuiten af. Ze is de vanzelfsprekende brug tussen haar dove ouders, de dovenkerk en de horende buitenwereld. Ze vertaalt niet alleen woorden, maar ook intenties, grappen en waarschuwingen.
Als de oorlogsdreiging groeit, wordt haar rol als vertaler steeds belangrijker. Informatie die via de radio komt, zoals luchtalarm, bevelen en nieuws, bereikt de dove gemeenschap alleen via mensen als Mieke. Zonder hen is er stilte.
"Ik was hun oren. Zij waren mijn thuis."
De oorlog maakte dove Nederlanders extra kwetsbaar: zonder toegang tot radio, sirenes of mondeling nieuws.
Oorlog zonder geluid
14 mei 1940. De sirenes loeien over Rotterdam. Maar Geert hoort ze niet. Op het schildersbedrijf voelt hij de trillingen door de vloer trekken, lang voordat het stof begint te vallen. Hij kent het gebouw, kent de steigers, kent het verschil tussen het schudden van een ladder en iets anders. Dit is iets anders.
Geert waarschuwt zijn collega's. Ze vluchten het gebouw uit. Om hen heen stort de wereld in. Het centrum van Rotterdam wordt in tien minuten weggevaagd. Meer dan 800 mensen sterven. De stad die Geert kent, houdt op te bestaan.
In de dagen daarna is informatie schaars, zeker voor doven. Geen radio, geen omroepen, geen gefluisterde geruchten op straat. Alles wat Geert weet, leest hij van gezichten, van lippen en van geschreven berichten.
"De vloer trilde. Dat was mijn sirene."
'Dovenland' bedreigd
De nazi-ideologie ziet dove mensen als 'minderwaardig leven'. In Duitsland worden onder het programma Aktion T4 tienduizenden gehandicapten vermoord, waaronder dove Duitsers. Het sterilisatieprogramma treft naar schatting 17.000 dove Duitsers.
In bezet Nederland wordt het programma niet formeel uitgevoerd, maar de dreiging is reëel. Dovenscholen staan onder toezicht. De dove gemeenschap, 'Dovenland' zoals zij zichzelf noemen, trekt zich verder terug. Men verbergt zich, niet achter muren, maar achter stilte.
De angst is dubbel: angst voor de bezetter, en angst om op te vallen in een wereld die je al als anders beschouwt. 'Dovenland', zoals de gemeenschap zichzelf noemde, navigeert de oorlog zonder de informatie die horenden als vanzelfsprekend beschouwen.
"We waren al onzichtbaar. Dat redde ons misschien."
"De oorlog eindigde in 1945. De erkenning van de Nederlandse Gebarentaal duurde tot 2021."
De Nederlandse Gebarentaal werd pas in 2021 officieel erkend. Meer dan 140 jaar na het Congres van Milaan. Ontdek hoe Geert en Mieke deze geschiedenis doorleefden in de trilogie.